انتشار کتاب "عوامل ژئوپلیتیکی منازعه در روابط بین الملل" به قلم دکتر محمدرضا حافظ نیا و دکتر ریباز قربانی نژاد

مقدمه کتاب

در میان واحدهای سیاسی- فضایی گوناگون که در دوره­ های تاریخی مختلف، حکمرانی بخشی از سیاره زمین را عهده­ دار بوده­اند، به سختی می­ توان حکومتی را پیدا کرد که در یک بازه زمانی خاص دچار نوعی روابط مبتنی بر تنش و منازعه با همسایگان خود و یا با کشورهای دیگر نشده باشد. به بیانی دیگر، حکومت­ها در کنار برقراری روابط حسنه با یکدیگر، به ناچار به صورت آشکار یا پنهان، روابط خصمانه و منازعه ­آمیز نیز با یکدیگر دارند. ریشه این روابط خصمانه و تنش­ زا به عوامل مختلفی بستگی دارد که در این میان، ارزش­ های جغرافیایی و ژئوپلیتیکی نقش عمده­ای را در ایجاد تنش در روابط کشورها بر عهده دارند.

جغرافیا و ژئوپلیتیک هر منطقه نقش عمده­ای در برقراری روابط مسالمت­ آمیز و حسنه و یا برعکس وجود تنش و منازعه میان کشورهای آن منطقه برعهده دارد. به عبارتی ریشه بسیاری از تنش­ ها و منازعات در روابط میان کشورها در ویژگی­ های جغرافیایی و ژئوپلیتیکی آن­ها نهفته است. از سوی دیگر، پایدار بودن ارزش­ ها و عوامل جغرافیایی که از ماهیت و کارکرد آن­ ها سرچشمه گرفته، سبب ماندگاری و طولانی ­تر شدن تنش­ ها و منازعات ناشی از آن­ ها شده است و همین امر حکومت­ ها را در حل و فصل این اختلافات و تنش­ ها ناتوان ساخته است.

از آن­جا که ژئوپلیتیک، مطالعه روابط بین کشورها و منازعات میان قدرت­ ها از لحاظ جغرافیایی است و اصولاً ژئوپلیتیک به دنبال بررسی این موضوع است که چگونه فاکتورهای جغرافیایی، از جمله سرزمین، جمعیت، موقعیت استراتژیک، منابع طبیعی و غیره بر روابط بین کشورها و تلاش آنان برای کسب قدرت و استیلا بر دیگران مؤثر است، پس مطالعه عوامل و سرچشمه­ های تنش­ زا و منازعه­ آفرین در روابط بین­ الملل در سطوح مختلف کشوری، منطقه­ ای و جهانی که از ماهیتی جغرافیایی برخوردارند، می­ تواند زمینه بهتری را برای درک و تحلیل روابط خصمانه حکومت­ ها و ملت­ ها فراهم سازد.

با وجود مطالعات گسترده ­ای که مراکز پژوهشی و علمی جهان در ابعاد مختلف بحران، مناقشه، منازعه و جنگ انجام داده­ اند، مطالعه تطبیقی این پدیده­ ها بصورتی که بتوان از خلال آن به یک سلسله توجیهات علمی قابل تعمیم نائل شد، کمتر انجام گردیده است. به این معنی که بررسی­ های انجام شده بیشتر به صورت مجرد، پدیده­ های خاصی از خشونت مثل شورش، تظاهرات، کشتار، ترور و انقلاب را مورد توجه قرار داده است. در حالی که مناقشات داخلی و خارجی به صور گوناگون و تحت تأثیر عوامل مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، مذهبی، قومی و نژادی و ... ممکن است حادث گردد. مضافاً این­که مطالعات انجام شده و نتایج حاصله از آن ­ها عموماً فاقد تجانس و همگونی می­ باشند و قابل استنتاج و تعمیم به رخدادهای آتی نیستند. از طرف دیگر در هر منطقه جغرافیایی به دلایلی که ظاهراً آشکارند ولی از نظر علمی مبنای محکمی ندارند، پدیده­ هایی از قبیل خشونت، شورش، انقلاب، جنگ داخلی و ... از بستر و خاستگاه مشابهی بروز نکرده­ اند و به نظر می­ رسد که هر کدام داستان جداگانه ­ای برای خود دارند.

در همین راستا، این کتاب با هدف تحلیل و شناخت سرچشمه­ ها و عوامل جغرافیایی و ژئوپلیتیکی که زمینه بروز تنش و منازعه در روابط بین کشورها را فراهم می­ سازند، به نگارش در آمده است. ساختار این کتاب از پنج فصل تشکیل شده است. در فصل اول، مفاهیم و اصطلاحات ژئوپلیتیک، تنش، منازعه و ارتباط بین آن­ها تشریح شده است. فصل دوم کتاب، به بیان جایگاه تنش و منازعه در نظریه­ های روابط بین ­الملل بر اساس سه سطح تحلیل «کنت والتز» در سطوح فردی، ملی و بین ­المللی پرداخته و نوع نگاه هر کدام از نظریه­ پردازان روابط بین­ الملل به مسأله منازعات میان دولت­ ها ذکر شده است. در فصل سوم کتاب با عنوان رویکردهای ژئوپلیتیکی به مسأله تنش و منازعه، از زوایای مختلف اقتصاد سیاسی، زیست محیطی، ژئواکونومیک، هیدروپلیتیک و عوامل غیرسنتی و جدید تنش ­زا، موضوع منازعه بین دولت ­ها مورد بررسی قرار گرفته است. فصل چهارم به بیان برخی از نظریه ­های مرتبط با تنش و منازعه در نیمه دوم سده بیستم که عمدتاً از سوی ژئوپلیتیسین­ ها و اساتید علوم سیاسی و روابط بین­ الملل ارائه­ شده­ اند، می­ پردازد. تعدادی از نظریه ­هایی که در این فصل مورد مطالعه قرار گرفته­ اند مربوط به دوران جنگ سرد و بقیه مختص به دوران پس از جنگ سرد می­ باشند. در فصل پایانی کتاب هم نظریه مبانی ژئوپلیتیکی تنش و منازعه میان واحدهای سیاسی در قالب یک مدل ارائه شده است. در این مدل نهایی سعی شده است تا موضوعات و عوامل مختلف ژئوپلیتیکی که از قابلیت تنش­ زایی در روابط بین­ الملل برخوردارند، با ذکر شاخص­ های مربوط به هر گروه به نمایش در آیند.

در پایان، ضمن تشکر از همه اساتید و نویسندگانی که از کتاب­ ها و آثارشان در تدوین این اثر استفاده شده است، از خوانندگان و جامعه علمی و دانشگاهی انتظار می­ رود که با یادآوری کاستی­ ها و نواقص کتاب، نویسندگان را در تصحیح اثر یاری دهند.

محمدرضا حافظ­ نیا

ریباز قربانی ­نژاد