جغرافيای سیاسی شاخه‌ای از علم جغرافیا است که به لحاظ نظری، بعد سیاسی فضای جغرافیایی را در مقیاس‌های مختلف محلی تا جهانی مطالعه می‌کند و به لحاظ عملی و کاربردی علم سازماندهی و مدیریت سیاسی فضای جغرافیایی می‌باشد. نقش ویژه ‏جغرافیای سیاسی، سازماندهی سیاسی فضا در سطح محلی، ملی و منطقه‌ای است. نظر به این که یک کشور در بطن مطالعات جغرافیای سیاسی ‏جای دارد از پیوند سه عامل ملت، حکومت و سرزمین، کشور تشکیل می‌شود؛ بنابراین همه موضوعات مرتبط با ‏این مفاهیم، مانند ریشه‌یابی مسائل قومی، جریانات مهاجرت، تحلیل قدرت سیاسی نواحی شهری، تحلیل فضایی ‏قدرت سیاسی در سطح کشور، تقسیمات کشوری و رقابت‌های مکانی، دولت محلی، تمرکز و عدم تمرکز قدرت ‏سیاسی، جغرافیای انتخابات، از جمله مسائل مرتبط با کشور هستند که امروزه در جغرافیای سیاسی‏‎ ‎مورد توجه و ‏بررسی قرار می‌گیرند. در حال حاضر تحولاتی که در سیاست جهان روی داده است تنوع بیشتری به مباحث ژئوپلیتیک بخشیده و ‏این شاخه از جغرافیای سیاسی مفاهیم تازه و متنوعی را مورد بحث قرار می‌دهد. ‏بررسی این مفاهیم در بستر زمان و مکان کمک شایان توجهی به روند اداره امور و کشورداری بهتر می‌کند.


تاریخچه رشته جغرافیای سیاسی در ایران

جغرافیای سیاسی در ایران با ورود و اشتغال بكار سركار خانم دكتر دره میرحیدر در سال ۱۳۴۲ ه.ش در دانشگاه تهران وارد برنامه‌های آموزشی رشته جغرافیا شد. ایشان در سال ۱۳۴۷ ه.ش اولین كتاب را در این زمینه تحت عنوان «اصول و مبانی جغرافیای سیاسی» تالیف و منتشر نمود.

در سال ۱۳۶۶ دانشگاه تربیت مدرس گرایش جغرافیای سیاسی را در مقطع دکتری جغرافیای انسانی تأسیس و اقدام به پذیرش دانشجوی دکتری در این گرایش نمود. دکتر محمدرضا حافظ‌نیا اولین فارغ‌التحصیل دوره دکتری این رشته (سال ۱۳۶۹) در ایران است. در سال ۱۳۷۰ ه.ش برنامه رشته مستقل جغرافیای سیاسی در مقطع كارشناسی ارشد، بطور مشترك از سوی دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه امام حسین (ع) تهیه و تدوین شد و در سال ۱۳۷۱ ه.ش به تصویب شورای عالی برنامه­ریزی آموزش عالی رسید و به تدریج از سوی دانشگاه‌های امام حسین(ع)، تهران، آزاد اسلامی و تربیت مدرس اجرا گردید.

در سال ۱۳۷۶ ه.ش برنامه دوره دكتری جغرافیای سیاسی به عنوان رشته­ای مستقل از سوی دانشگاه تربیت مدرس به وزارت فرهنگ و آموزش عالی ارسال گردید كه در سال ۱۳۷۷ ه.ش به تصویب شورای عالی برنامه­ریزی رسید. جغرافیای سیاسی در مقطع دكتری به ترتیب در دانشگاه­های تربیت مدرس، تهران، علوم و تحقیقات به صورت رشته مستقل تأسیس و راه­اندازی شد. سپس این برنامه در کمیته برنامه‌­ریزی علوم جغرافیایی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مورد بازنگری قرار گرفت و با دو گرایش ۱- سازمان سیاسی فضا و ۲- جنوب غرب آسیا در سال ۱۳۹۱ به تصویب شورای برنامه­ریزی آموزش عالی رسید.

در سال ۱۳۸۱ انجمن ژئوپلیتیک ایران، با عضویت جغرافیدانان سیاسی ایران تأسیس گردید و متعاقب آن نیز فصلنامه علمی- پژوهشی ژئوپلیتیک مورد انتشار قرار گرفت. در سال ۱۳۸۷ ه.ش برنامه کارشناسی رشته جغرافیای سیاسی با عنوان «آمایش سیاسی فضا» به تصویب شورای برنامه‌ریزی آموزش عالی رسید و بلافاصله این رشته در دانشگاه تهران راه‌اندازی شد.

در سال ۱۳۹۰ ه.ش دانشگاه تربیت مدرس دوره پژوهشگری فرادكتری را در رشته جغرافیای سیاسی تأسیس نمود و اولین پژوهشگر فرادكتری در این رشته مورد پذیرش قرار گرفت. در سال ۱۳۹۱ نیز وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با تأسیس «قطب علمی جغرافیای سیاسی» در دانشگاه تربیت مدرس موافقت بعمل آورد. قطب مزبور با عضویت هشت نفر از اساتید برجسته جغرافیای سیاسی ایران تأسیس و راه‌اندازی گردیده است.

دانشگاه‌های دارای رشته جغرافیای سیاسی در ایران

خاستگاه جغرافیاى سیاسى در ایران به عنوان یک گرایش و سپس رشته مستقل، گروه جغرافیاى دانشگاه تربیت مدرس است. دانشگاه تربیت مدرس بر اساس برنامه دوره دکترى جغرافیای انسانی که در تاریخ ۲۷ / ۴/ ۱۳۶۶ به تصویب شوراى عالى برنامه‏ریزى رسید، اقدام به پذیرش دانشجوی دکتری در گرایش جغرافیای سیاسی در سال ۱۳۶۶ نمود. این گروه دارای دو مقطع کارشناسی ارشد و دکتری می­باشد و به عنوان قطب جغرافیای سیاسی در ایران فعالیت می­کند. علاوه بر دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه‌های تهران، در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری؛ دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه فردوسی مشهد در مقطع کارشناسی ارشد؛ دانشگاه خوارزمی در دو مقطع کارشناسی ارشد و دکتری؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات در دو مقطع کارشناسی ارشد و دکتری؛ دانشگاه‌های آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، واحد رشت، واحد گرمسار در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری؛ و دانشگاه امام حسین (ع) در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد دانشجو می‌پذیرند. 

قطب‌های علمی (Excellence Center) در دهه‌های اخیر توسط مجامع علمی در جهان ایجاد شده و توسعه یافته است و اهداف عمده آن‌ها عبارتند از: ایجاد رقابت سالم، نوآوری، ارتقای کیفیت و تولید دانش فنی.

در اجرای بند ۶ راهكارهای اجرایی قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۸۳-۱۳۷۹) كه اذعان می‌دارد: "تعدادی از دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی،‌ مراكز و مؤسسات پژوهشی به عنوان قطب و پایگاه اصلی رشته‌های مختلف علوم پیش‌بینی و راهكارهای حمایتی اداری، مالی، فنی و قانونی با هدف تبدیل آن‌ها به مركز پیشرفته علمی در حوزه‌های مختلف علوم در بلند مدت، تنظیم خواهد شد."

بر این اساس، آیین‏‌نامه قطب‌های علمی مشتمل بر ۸ ماده و ۷ تبصره در تاریخ ۳ / ۸/ ۷۹ به تصویب وزیر علوم،‌ تحقیقات و فناوری رسید و طی بخشنامه شماره ۱۵۰۵ /۲۱ مورخ ۱۵ / ۸ / ۷۹ به دانشگاه‌ها ابلاغ شد.